अंत्यसंस्काराचे प्रकार

आयुष्याचा अखेरचा टप्पा म्हणजे मृत्यू...

पण मृत्यू जरी सारखा असला तरी मृत शरीराची विल्हेवाट लावण्याचे निरनिराळे प्रकार आपल्या वेगवेगळ्या संस्कृतीत पाहायला मिळतात. मृत्यू झाल्यावर अंत्यसंस्काराच्या पूर्व तयारीपासून मृत देहाच्या विल्हेवाटीचे मुख्यतः सहा प्रकार प्रसिद्ध आहेत.

१) मृतदेहास अग्नी देण्याची प्रथा -

अगदी प्राचीन काळापासूनच ग्रीक व रोमन समाजात मृतदेहाला अग्नी देण्याची प्रथा होती. हिंदू व बौध्द यांच्यात दहनाची प्रथा आजपर्यंत चालू आहे. दहन झाल्यानंतर ज्या अस्थी राहतात, त्यांना विधिपूर्वक पुरतात किंवा पवित्र नदीत त्यांचे विसर्जन केले जाते.

२) मृतदेह जसाच्या तसा टिकविणे -

वाळवंटी प्रदेशातल्या जमाती कोरड्या वाळूत खड्डा खणून मृत देहाला ठेवीत. अशा वातावरणात मृतदेह बराच काळ टिकतो. प्राचीन काळी इजिप्तमध्ये राजे व राण्या यांच्या मृतदेहांना टिकवण्याकरिता विशिष्ट प्रकारचे लेप लावून "ममी" तयार करीत असत. त्यांच्या मृतदेहाजवळ त्यांच्या प्रिय वस्तू, हत्यारे, अलंकार व त्यांचा मनुष्यपरिवारही पुरत असत. 

३) मृतदेह व्यवस्थित पुरणे -

मृतदेहास स्वतःच्या घरात, अंगणात, देवळाच्या परिसरात, शेतात, स्मशानभूमीत, दगडी गुहेत वा झाडाच्या ढोलीत मृतास बसवून वा निजवून पुरतात. मृतदेहाला जेथे पुरतात तेथे त्याला जिवंतपणी लागणाऱ्या वस्तू म्हणजेच अन्न, मद्य, हत्यारे इ. वस्तू पुरतात. पूर्वीच्या काळी जेव्हा एखादे मोठे सरदार पुरोहित वा नामवंत व्यक्ती पुरले जात, तेव्हा त्यांचा दास, बायको, वाहन इत्यादीही पुरत असत परंतु ही प्रथा आता लुप्त झाली आहे.

४) जलात विसर्जन करण्याची प्रथा -

पवित्र महानद्यांच्या काठी राहणाऱ्या मृत साधू संन्याशांना, मृत खलाशांना, समुद्रप्रवाशांना, गुलाम, बेवारस मृतदेहांना वस्त्र गुंडाळून, दगड बांधून किंवा अन्य प्रकारे नदीत वा समुद्रात टाकून देतात. आजच्या युगात अशा प्रकारे अंत्यविधी संस्कार खूप कमी वेळा पाहायला मिळतात.

५) हिंस्त्र पशूंनी मृतदेह खाऊन मृतदेहाची विल्हेवाट लावण्याची प्रथा -

हिंस्त्र पक्ष्यांनी वा प्राण्यांनी प्रेत खाऊन टाकावे असा या प्रथेचा उद्देश असतो. पारशी लोक "दख्म" म्हणजे कोरड्या विहिरीत किंवा उंच बांधलेल्या वाटोळ्या व खोल मनोऱ्यात हिंस्त्र पक्ष्यांनी खाऊन टाकण्याकरिता प्रेत ठेवतात. बर्फाच्छादित प्रदेशात कायम राहणाऱ्या जमाती प्रेतास उंच जागेवर बांधून ठेवतात व बर्फ वितळल्यावर जमिनीत पुरून टाकतात. 

६) मृतदेहाचे मांस समारंभाने भक्षण करण्याची प्रथा -

अशी पद्धत आपल्याला ऑस्टेलिया, आफ्रिका आणि दक्षिण अमेरिकेतील काही वन्यजमातींत आढळते. एखादी व्यक्ती मृत पावल्यावर एका विशेष समारंभाचे आयोजन करून त्या मृतदेहाचे तुकडे करून त्याचे मांस भक्षण केले जाते.

अशा प्रकारे विविध संस्कृतीनुसार आणि भौगोलिक रचनेनुसार प्रत्येक समजात अंत्यविधी केले जातात. बदलत्या काळानुसार आपल्याला त्यात परिवर्तने झालेली दिसून येतात. आपल्या भारतात हि मृतदेहांच्या समाध्या, थडगी, कबरी, स्तूप, स्तंभ इ. प्रकारची मृताबद्दल आदर आणि सामाजिक दर्जा दाखविणारी स्मारके बांधली गेलेली आपल्याला पाहायला मिळतात.