बोथाटी - मराठ्यांचा लुप्त झालेला मर्दानी खेळ

बोथाटीचा उगम भारतात साधारणत: मुसलमानी अंमल असताना झाला असे मानले जाते. मात्र या मर्दानी खेळाची खरी जोपासना झाली ती म्हणजे मराठेशाहीत....

त्या काळी ज्या लढाया होत, त्यात घोड्यांचा वापर प्रचंड प्रमाणात होत असे. आणि घोडेस्वाराचे प्रमुख हत्यार भाला हे असे. युद्ध करताना घोडेस्वाराला भाला चांगल्या प्रकारे हाताळता येणे गरजेचे आहे ओळखून बोथाटीचा खेळ निघाला.

त्यावेळी युद्धप्रसंगास केव्हाही सामोरे जावे लागत असे, परकीय शत्रू कधी आपल्यावर आक्रमण करेल याचा काहीच अंदाज नसे. म्हणून त्यावेळी सैनिक आपल्याला शस्त्रासांसह दैनंदिन सराव करत असत. घोडेस्वारांचा भाल्याचा वार करण्याचा आणि तो चुकविण्याचा सराव व्हावा, म्हणून भाल्याचे टोकदार लोखंडी टोक काढून टाकून त्या ऐवजी भाल्यास चिंध्याचे कापडी गोळे किंवा लाकडी गोळे बांधून तो भाला फिरवण्याचा सराव घोडेस्वार करीत असत. अशा भाल्याचे टोक बोथट असल्याने या खेळास "बोथाटी" हे नाव पडले.

घोडेस्वारांच्या अशा दैनंदिन सरावातूनच बोथाटीला खेळाचे स्वरुप प्राप्त झाले आणि अल्पावधीतच हा खेळ एक मर्दानी क्रिडाप्रकार म्हणून मान्यता पावला. या खेळामुळे घोडेस्वारास भाल्याचे विविध डावपेच शिकून उत्तम सराव होऊन सैनिकांना लढाईत उपयोग होई.

बोथाटी या खेळाबद्दल फारशी काही माहिती उपलब्ध नाही. जिथे जिथे या खेळाचे वर्णन आहे त्याच्या आधारे बोथाटीची लांबी ही सामान्यतः भाल्याच्या लांबी एवढीच म्हणजे साडे नऊ फुटांच्या आसपास असावी. तत्कालीन लेखनाच्या आधारे साडे तीन फुट अंतरावर बोथाटी-चेंडू लावत असावेत. त्याला रंग लावल्यास प्रतिस्पर्ध्याच्या अंगावर खूण राहते. त्याकाळी चेंडूच्या खाली शोभा यावी म्हणून दोन लोंबत्या पट्ट्याही सोडलेल्या असत. अशा काहीशा नियमांसह त्यावेळी बोथाटीचा खेळ खेळला जात असावा.

सराव व करमणूक अशा दोन्ही गोष्टी बोथाटीपासून साधता येत असत. मात्र बंदूक आणि तोफगोळ्यांच्या वापरास सुरुवात झाल्याने घोडेस्वारांचे आणि भाल्यांचे महत्व कमी झाले. आणि मराठेशाहीच्या अस्तानंतर हा खेळही लुप्त झाला. आता ही गावाकडील अनेक जत्रांमध्ये आणि मर्दानी खेळांच्या शिबिरांमध्ये या खेळाची छोट्या स्वरूपातील प्रात्याक्षिके आपल्याला पाहायला मिळतात.