चौथाई – सरदेशमुखी

छत्रपती शिवरायांनी स्वराज्य निर्माण केले. मात्र स्वराज्याचा खर्च कुठून येत असे याबद्दल मात्र आपल्यातील बऱ्याच जणांना माहिती नसेल. पूर्वी कुठलेही राज्य म्हटले कि त्या राज्याला सैन्यबळ गरजेचे असे. सैन्याबळातील सैनिक, हत्यारे, घोडे, हत्ती ई.चा खर्च आणि राजदरबाराचा सर्व खर्च भागवण्यासाठी चौथाई सरदेशमुखी आकारली जाई.

चौथाई म्हणजे एकचतुर्थांश भाग.... एकूण उत्पनाच्या एकचतुर्थांश भाग वसूल करण्याची पद्धती म्हणजेच चौथाई... चौथाई ची पूर्ण रक्कम राज्याच्या दौलती मध्ये जमा केली जात असे.

तर सरदेशमुखी मध्ये एकूण उत्पनाच्या एक दशांश भाग वसूल केला जात असे. सरदेशमुखीची संपूर्ण रक्कम छत्रपतींच्या वैयक्तिक संपत्तीमध्ये जमा केली जात असे.

चौथाई आणि सरदेशमुखी या जरी दोन्ही वेगवेगळ्या गोष्टी असल्या तरी त्यांची वसुली मात्र एकत्रच केली जात असे.

स्वराज्याबाहेर पण स्वराज्याच्या छत्रछायेखाली असलेल्या प्रदेशांतून चौथाई सरदेशमुखी वसूल केली जात असे.छत्रपती शिवरायांनी दमण वसई जिंकल्यानंतर पोर्तुगीजांकडून चौथाईची मागणी केली आणि जिंकलेल्या प्रदेशातील लोकांना संरक्षण देण्याकरिता महाराज त्यांच्याकडून चौथाई वसूल करीत. त्यांनी गोवळकोंडा व विजापूर येथील शाहीसत्ता आणि खानदेश व कोकणातील पोर्तुगीज यांच्याकडून चौथाई वसूल केली होती. या चौथाईच्या बदल्यात गोवळकोंडा व विजापूर यांना मोगलांविरुद्ध मदतही केली. 

नंतरच्या काळात छत्रपती शिवाजी महाराज चौथाई देणाऱ्या राज्यांवर स्वारी करणार नाही, या अटीवर चौथाई वसूल करू लागले. छत्रपती शिवाजी महाराजाच्या पश्चात छत्रपती संभाजी महाराज व राजाराम महाराज हे ही या पद्धतीप्रमाणे चौथाई वसूल करत असत.

सन १७१९ मध्ये दिल्लीच्या बादशाहने आपल्या दक्षिण भारतातील ६ सुभ्यांवरील चौथाई सरदेशमुखीच्या वसुलीचे अधिकार छत्रपती शाहू महाराजांना दिले होते. मात्र इंग्रजांच्या आगमनानंतर व मराठेशाहीच्या शेवटच्या काळात इंग्रजांनी दुसऱ्या बाजीरावांकडून चौथाई सरदेशमुखीचे सर्व हक्क १८०२ मध्ये काढून घेतले.